Ecclesia Dei: świecki subdiakon, lektor i msza semisolenna

Papieska Komisja „Ecclesia Dei”, do której kompetencji należy 1 „w szczególności nadzór nad wprowadzaniem w życie postanowień motu proprio Summorum Pontificum” od wielu lat odpowiada na listy, przede wszystkim duchowych, dotyczące problemów ze sprawowaniem dawnej liturgii rzymskiej we współczesnych czasach.

Odpowiedzi Komisji spotykają się co prawda z zarzutami dotyczącymi ich wątpliwej mocy wiążącej, zawartości merytorycznej, czy ich wzajemnych sprzeczności, jednakże stanowią one obecnie główne źródło urzędowej interpretacji dotyczącej zawiłości prawnoliturgicznych w stosowaniu starej liturgii, stąd są one moim zdaniem godne uwagi i omówienia.

Dzięki uprzejmości mojego znajomego, podówczas ustanowionego akolity w jednym ze zgromadzeń zakonnych, przygotowaliśmy wspólnie pytania, które zostały złożone w Komisji, a po zaledwie kilku dniach mój znajomy otrzymał odpowiedź.

Pytania zostały zadane w języku włoskim. Musiałem w tym względzie polegać na zdolnościach językowych mojego znajomego, gdyż nie władam tym językiem. Docelowe pytania w języku włoskim zostały na potrzeby niniejszej publikacji przetłumaczone na język polski przez Krzysztofa Jana Wojtyrę, który podjął się także tłumaczenia odpowiedzi. Celem zapewnienia rzetelności zamieszczam także wersję włoską.

We wstępie Komisja zaznacza, że odpowiedzi mają zastosowanie do rytu rzymskiego, z wyłączeniem partykularnych rytów zakonnych, które rządzą się swoimi prawami.

Pytanie pierwsze

Czy ustanowiony akolita wg rytu przepisanego w Pontyfikale Rzymskim, zreformowanym w następstwie Soboru [Watykańskiego] Drugiego i instrukcji Ministeria quaedam, to jest alumn, zakonnik, świecki może pełnić funkcję subdiakona podczas mszy solennych? Jeżeli tak, czy są przewidziane zmiany w ceremoniach?

[L’accolito “costituito” secondo il rito prescritto nel Pontificale Romanum, riformato in seguito al Concilio Secondo e all’ istituzione „Ministeria quaedam”, ciò è il seminarista, il religioso, il laico possono svolgere il ministero dl suddiacono durante la messa solenne? Se sì, sono previsti cambiamenti nelle cerimonie?]

Odpowiedź:

Funkcja subdiakona podczas Mszy św. może być sprawowana, poza wyświęconymi duchownymi, przez kandydatów do kapłaństwa, którzy przyjęli tonsurę, posługę akolitatu albo święcenia subdiakonatu, albo przez świeckich (nie seminarzystów ani zakonników), którzy przyjęli posługę akolitatu od własnego biskupa.

Oryginalne odpowiedzi w języku włoskim znajdują się na skanie obok.

Pytanie drugie

Czy alumn albo brat zakonny mający prawo do noszenia sutanny albo habitu właściwego sobie zakonu niebędący akolitą może pełnić funkcję subdiakona podczas mszy świętej? Jeżeli tak, czy są także w tym przypadku przewidziane zmiany w jego funkcji?

[Un iscritto del seminario o un fratello religioso ma avendo il diritto di portare l’abito talare oppure l’abito della sua famiglia religiosa, pur non essendo accolito, può svolgere il ministero di suddiacono durante la santa messa? Se sì, ci sono anche in questo caso cambiamenti nelle funzioni?]

Odpowiedź:

Negatywna, za wyjątkiem tych, którzy otrzymali tonsurę.

Pytanie trzecie

Czy przygotowany świecki albo lektor ustanowiony wg rytu liturgicznego może pełnić funkcję subdiakona podczas mszy solennych? Jeżeli tak, czy są także w tym przypadku przewidziane zmiany w jego funkcji?

Ustanowiony akolita-dominikanin
jako subdiakon-krucyfer
fot.
Lawrence OP
(CC BY-NC-ND 2.0)

[Un laico preparato oppure un lettore instituito secondo il rito liturgico può svolgere la funzione del suddiacono durante la messa solenne? Se sì, ci sono anche in questo caso cambiamenti nelle funzioni?]

Odpowiedź:

Negatywna

Pytanie czwarte

Czy poza Wielkim Tygodniem, w miejscach gdzie nie ma osób mogących pełnić służbę subdiakona, można celebrować Mszę świętą tylko z diakonem?

[Al di fuori del Triduo Sacro, nei luoghi dove non ci sono le persone incaricate di svolgere il ministero del suddiaconato, si può celebrare la S. Messa solo con il Diacono?]

Odpowiedź:

Negatywna

Pytanie piąte

Czy diakon albo kapłan pełniący funkcję subdiakona  podczas Mszy świętej może rozdawać komunię wiernym, w celu uniknięcia niepotrzebnego przedłużania się liturgii?

[Il diacono oppure il sacerdote che svolge durante la santa Messa funzioni da suddiacono, può distribuire la santa comunione ai fedeli, al fine di evitare che liturgia si prolunghi oltre il consentito?]

Odpowiedź:

Pozytywna

Pytanie szóste

Czy podczas Mszy świętych śpiewanych (przy nieobecności diakona i subdiakona) świecki ministrant, lektor albo ustanowiony akolita mogą śpiewać lekcję? I czy mogą podczas celebracji przynosić kielich do ołtarza z kredensu, a po puryfikacji odnosić go na swoje miejsce?

[Durante le S. Messe cum cantu (in assenza del diacono e suddiacono) il laico con mansioni di chierichetto, il lettore o l’istituito accolito possono cantare la lettura? E ancora, sempre durante la celebrazione, possono portare dalla credenza all’altare il calice e dopo la purificazione rimetterlo al proprio posto?]

Odpowiedź:

Na pierwszą część: Pozytywna; na drugą część: Negatywna, za wyjątkiem tych, którzy otrzymali tonsurę albo posługę akolitatu.

Mój komentarz

Pytanie pierwsze

Odpowiedź dotycząca kwestii osób mogących pełnić funkcję subdiakona była przewidywalna. Komisja parokrotnie 2 w swoich listach określała, że ustanowiony posoborowym obrzędem akolita może pełnić funkcję subdiakona, podobnie jak przed reformą mógł to czynić tonsurowany kleryk 3 , który nie miał święceń subdiakonatu. Kwestia, czy ustanowiony akolita jest kandydatem do kapłaństwa, czy świeckim, czy świeckim żonatym wydaje się być tutaj bez znaczenia prawnego.

Niestety Komisja nie odniosła się do pytania dotyczącego zmian w ceremoniach, jest to o tyle istotne, że kleryk niebędący wyświęconym subdiakonem we Mszy solennej nie wykonywał czynności związanych z posługą przy kielichu, do których były wymagane święcenia subdiakonatu, 4. Nie zakładał także manipularza. Stąd potoczne nazwy: „fałszywy” lub „słomiany” subdiakon.

W posoborowym rycie Mszy Pawła VI ustanowiony akolita powinien przygotować kielich na ołtarzu a także pomaga kapłanowi lub diakonowi w oczyszczeniu i uporządkowaniu naczyń liturgicznych 5. Co więcej dokument wprowadzający obecne posługi Motu Proprio „Ministeria Quaedam” z 1972 r. mówi:

Są dwie posługi, które należy zachować w całym Kościele łacińskim, po zastosowaniu do współczesnych potrzeb, mianowicie lektora i akolity. Funkcje, które dotychczas należały do subdiakona, powierza się lektorowi i akolicie i stosownie do tego nie będzie odtąd w Kościele łacińskim wyższego święcenia subdiakonatu 6. Nic jednak nie stoi na przeszkodzie, aby akolita mógł być według uznania Konferencji biskupiej nazywany gdzieniegdzie również subdiakonem.

Z tego jasno wynika, że wolą Papieża Pawła VI było określenie roli akolity (i lektora) jako wypełniających dotychczasowe zadania subdiakona. Stąd moim zdaniem pewną niekonsekwencją byłoby wprowadzenie ograniczeń w posługiwaniu akolity w starym rycie jako subdiakona. Z dotychczasowych jednak skromnych odpowiedzi Komisji wynika, że takie ograniczenie nadal istnieje i jest zapewne tożsame z tym, którego doznawali tonsuranci nieposiadający święceń subdiakonatu.

Wierzę, że w przyszłości Komisja lepiej wyjaśni tę kwestię.

Pytanie drugie

Odpowiedź ta wydaje mi się po części sprzeczna z tym, co Komisja odpowiedziała ks. Sławomirowi Grzeli z diecezji płockiej 7, gdyż w tejże odpowiedzi Komisja stwierdziła, że obłóczony „kandydat do kapłaństwa” może być „fałszywym subdiakonem” na równi tonsurowanymi klerykami. Tutaj zaś podkreśla, że wymagana jest „pierwsza tonsura”.

Sądzę, że mogło tu nastąpić pewne niezrozumienie polskiej specyfiki, gdyż na zachodzie Europy klerycy często otrzymują strój duchowny dopiero przy święceniach diakonatu, które ich istotnie włączają, zgodnie z obecnym prawem kanonicznym, do stanu duchowieństwa. W Polsce zaś utrzymał się oddzielny obrzęd obłóczyn jeszcze przed otrzymaniem posług.

Taki tok myślenia zdaje się potwierdzać odpowiedź 8, którą od Komisji otrzymał ks. Dawid Pietras, gdzie Komisja także nie wymienia obłóczonego alumna (bez posługi akolitatu), jako mogącego pełnić funkcję subdiakona.

Co do reszty pytania, Komisja podtrzymuje przedsoborową praktykę 9, że członkowie zgromadzeń, którzy nie są na drodze do kapłaństwa i nie posiadają świeceń (posług), nie mogą pełnić funkcji subdiakona.

Mamy więc na pierwszy rzut oka zaskakującą sytuację, gdy nawet żonaty świecki, posiadający posługę, choć nieposiadający prawa do stroju duchownego, może być subdiakonem, zaś osoba, która swoimi ślubami zakonnymi poświęciła się w pełni Bogu i ma swój strój duchowny (zakonny) już nie. Jest to jednak o tyle logiczne, że posług (święceń) udziela się do sprawowania urzędu liturgicznego, zaś profesja zakonna ma za cel prowadzenie życia konsekrowanego i nie ma bezpośredniego odniesienia do funkcji liturgicznych.

Pytanie trzecie

Trzecia odpowiedź stanowi ważne doprecyzowanie zwłaszcza w odniesieniu do osób, które przyjęły posługę lektoratu, a nie przyjęły posługi akolitatu. Zarówno oni, jak i świeccy nieposiadający żadnych posług nie mogą pełnić funkcji zastępczego subdiakona.

Pytanie czwarte

Przeprowadzona za Piusa XII reforma obrzędów Wielkiego Tygodnia dopuściła do sprawowania w sposób uroczysty ww. obrzędów bez asysty subdiakona, tam gdzie brakuje duchowieństwa. Powstała przez to specyficzna forma Mszy, którą nazywam tutaj „semisolenną”. Komisja jednoznacznie odpowiedziała, że ww. formy Mszy nie można sprawować poza Wielkim Tygodniem.

Pytanie piąte

W tradycyjnej Mszy solennej co do zasady Komunię rozdaje wiernym celebrans, asystuje mu z pateną diakon, zaś subdiakon nabożnie podąża za wspomnianą dwójką. W praktyce, gdy do Komunii przystępuje wielka liczba wiernych kapłan pełniący funkcję subdiakon lub diakona oddzielają się od celebransa i sami rozdają Komunię św. Komisja uznała wspomnianą praktykę za dopuszczalną.

Pytanie szóste

Pierwsza część pytania, na którą Komisja odpowiedziała pozytywnie dotyczy wykonania podczas Mszy śpiewanej (Missa cantata, bez asysty diakona i subdiakona) lekcji przez świeckiego ministranta, ustanowionego lektora czy akolitę. Rubryka mszalna mówi prosto: In Missis cantatis Epistola a ministrante cani potest; secus sufficit ut legatur a celebrante, qui tamen potest Epistolam more solito canere 10

Intryguje, że Komisja jednoznaczne określiła, że także zwykły, świecki ministrant może zaśpiewać lekcję, co niewątpliwie jest sporym odciążeniem dla kapłanów, którzy mają problemy ze śpiewem.

Zastanawiam się jednak na ile jest to sytuacja pożądana przez Kościół, zwłaszcza wobec możliwości recytowania przez kapłana lekcji w czasie Mszy śpiewanej. Nie widzę też powodu, by takie odśpiewanie lekcji przez ministranta nie miało przymiotu bycia czynnością liturgiczną i wymagało równoczesnego odczytywania przez celebransa tekstu po cichu.

Pewnym zaskoczeniem jest negatywna odpowiedź na drugą część pytania, gdyż Komisja w sposób konserwatywny dozwoliła przenosić naczynia liturgiczne podczas Mszy pomiędzy kredensem a ołtarzem tylko tonsurowanym lub posiadającym posługę akolitatu. Widok więc Mszy sprawowanych z kielichem na ołtarzu podczas Mszy katechumenów pozostanie zatem standardem w większości polskich miejsc celebracji. Rodzi się więc kolejne pytanie: czy tradycyjną liturgię należy sprawować tylko na kielichu konsekrowanym przez biskupa?

Dziękuję wszystkim dzięki, którym ten tekst mógł powstać i tym, którzy cierpliwie czekali na jego opublikowanie.

Notes:

  1. Tekst był pisany jeszcze przed likwidacją Komisji w 2019 r. — nie wpływa to jednak w żaden sposób na zawarte w tekście uwagi
  2. http://vademecumliturgiczne.pl/2018/01/26/pytania-do-komisji-ecclesia-dei-cz-vi/http://vademecumliturgiczne.pl/2018/01/25/pytania-do-komisji-ecclesia-dei-cz-v/, http://vademecumliturgiczne.pl/2018/01/23/pytania-do-komisji-ecclesia-dei-cz-iv/
  3. Zgodnie z dekretem Świętej Kongregacji Obrzędów nr 4181 z 14 marca 1906 r.
  4. The Book of Ceremonies L.O’Connell, 1943, str. 234
  5. Ogólne Wprowadzenie do Mszału Rzymskiego nn. 190, 192
  6. Święcenia takie nadal są udzielane we wspólnotach podlegających Komisji „Ecclesia Dei”
  7. http://www.nowyruchliturgiczny.pl/2012/11/papieska-komisja-odpowiada.html
  8. Pytanie nr 6: http://pietrasdawid.pl/msza-trydencka/nagrania-i-zdjecia-z-mszy-trydenckiej/odpowiedz-papieskiej-komisji-ecclesia-dei-na-29
  9. Zgodnie z dekretem Świętej Kongregacji Obrzędów nr 2965 (5426) z 22 czerwca 1848 r.
  10. Ritus servandus in celebratione Missae VI, 8

Ecclesia Dei: Biskup odprawia tylko… mszę biskupią

Odpowiedź Komisji
źródło: cappellagregoriana.wordpress.com

Filipińska Schola Cappella Gregoriana Sanctæ Cæciliæ olim Xicatunensis opublikowała niedawno negatywną odpowiedź Papieskiej Komisji Ecclesia Dei na pytanie dotyczące możliwości celebrowania przez biskupa mszy śpiewanej (missa cantata) more sacerdotali, czyli na sposób zwykłego księdza. Pytanie to było konieczne, gdyż zasadniczo 1 w starym rycie biskup sprawuje dwie formy liturgii eucharystycznej: mszę recytowaną (tzw. prałacką) oraz uroczystą mszę pontyfikalną. Liturgie biskupie są opisane w Caeremoniale Episcoporum i charakteryzują się przebiegiem znacznie bardziej skomplikowanym od mszy zwykłego kapłana. Oczywiście należy spojrzeć na to z historycznego punktu widzenia: to liturgia prezbitera jest uproszczoną wersją mszy biskupiej.

Jest to o tyle ważna odpowiedź, że wraz z popularyzacją starej liturgii coraz częściej wspólnoty celebrujące w tej formie, nawiedzają biskupi, którzy przy tej okazji sprawują mszę świętą. Wówczas pojawia się problem: z jednej strony chcemy, by msza biskupa była możliwie okazała, z drugiej jednak strony mamy ograniczone możliwości organizacyjne (liczba posługujących, paramenty czy przestrzeń liturgiczna), a często także celebransa, który może sobie nie poradzić z trudniejszą formą liturgii. Gdyby Stolica Apostolska zezwoliła na celebrację more sacerdotali, przygotowania nie wykraczałyby wiele poza te, które poprzedzają zwykłą mszę niedzielną.

Zapewne rychło pojawiłaby się pokusa, by dla podkreślenia wyjątkowości uproszczonej liturgii biskupiej założono biskupowi mitrę, dano do ręki pastorał, a może nawet celebrans wdziałby dalmatykę pontyfikalną. Prawdopodobnie w większych ośrodkach celebracji starej liturgii pokuszono by się o celebrację more sacerdotali mszy solennej (missa solemnis), czyli biskup odprawiałby jak zwykły kapłan, ale w asyście diakona i subdiakona. Taka zresztą forma pastoralna jest powszechna wśród biskupów Bractwa Kapłańskiego św. Piusa X.

bp Alfonso de Galarreta FSSPX celebruję mszę bez dalmatyki pontyfikalnej. fot. Jim, the Photographer (CC BY 2.0)

 

Warto zauważyć, że biskupi otrzymali prawo do celebracji more sacerdotali, w pierwszej z okołosoborowych instrukcji wykonawczych reformujących liturgię rzymską Inter Œcumenici z 1964 r., w której czytamy: „W razie potrzeby wolno biskupom odprawiać Mszę śpiewaną w taki sam sposób, jak to czynią kapłani” 2. Wystarczyło potem zaledwie kilka lat, by w „Mszy Pawła VI” msze biskupie w praktyce przestały różnić się od mszy zwykłych księży.

Komisja Ecclesia Dei trafnie zauważa, że Universae Ecclesiae (Instrukcja o stosowaniu Listu Apostolskiego motu proprio Summorum Pontificum) w n. 28 deroguje w odniesieniu do starej liturgii „wszystkie przepisy prawa, związane ze świętymi obrzędami, promulgowane po 1962 r. nie dające się zastosować do rubryk ksiąg liturgicznych obowiązujących w 1962 r.” Dzięki tej ścisłej interpretacji prawa, Komisja zachowuje wielowiekową wyjątkowość liturgii biskupiej oraz podkreśla fakt, że biskup także jest ograniczony w swoim liturgicznym posługiwaniu przepisami liturgicznymi, choć wielu podnosiło w tej sprawie paremię: Cui licet quod est plus, licet utique quod est minus.

Pozostaje kwestia pastoralna, dla której odpowiedzią jest w tym momencie przede wszystkim dobrze przygotowana msza recytowana biskupa, o przebiegu której należy pouczyć wiernych. Dla biskupów nie znających starego rytu rozwiązaniem jest msza solenna prezbitera, na której biskup jest obecny, ale przewodniczy bez mitry i pastorału  3. Piękną i relatywnie prostą w przygotowaniu celebracją jest np. pontyfikalne wystawienie Najśw. Sakramentu, które może być wspaniałym wyrazem wiary biskupa i wspólnoty tradycyjnej w Realną Obecność Chrystusa w Najświętszej Eucharystii.

Notes:

  1. Pomijam tu celowo kwestię odprawiania przez biskupa zwykłej mszy recytowanej.
  2. Polskie tłumaczenie n. 48 pkt. l
  3. zob. Bartłomiej K. Krzych: Caremoniale. Wizytacja, bierzmowanie, msza św. pontyfikalna, 2010, str. 57 czy też Rev. Aurelius Stehle OSB: Manual od Episcopal Ceremonies, 1916, str. 277.